Ken uw volk en denk tien stappen vooruit

Elk volk heeft een collectief lichaam. Economische, maatschappelijke en politieke ontwikkelingen hebben invloed op dat collectieve lichaam en bepalen de aard van het volk. Beleid maken, zeker in crisistijd, vraagt erom om dat men het collectieve lichaam en het karakter van het volk kent, stelt dr. Marloes van Houten. Alleen dan kan er een reële inschatting gemaakt worden van welke maatregelen nodig zijn voor een succesvol crisisbeleid. Tien stappen vooruit denken dus, als overheid en gezondheidszorg. Maar ook als burger: denk na over wat jouw gedrag en gewoonten voor gevolgen hebben voor je medemens nu en in de toekomst.

Foto: AFP/Philip Fong

Auteur: Marloes van Houten*

 *Dr. Marloes van Houten woonde jaren in Oost Azië. Momenteel werkt ze als senior onderzoeker bij de afdeling Politieke Sociologie aan de Universiteit van Amsterdam. Daarnaast is ze werkzaam in de dans/theater sector, en geeft ze revalidatie training en trauma/dans-therapie aan (ex-)kanker patiënten.

In het voorjaar van 2016 struin ik met lokale vrienden door het Hong Kong Park. Ik woon op dat moment al ruim drie jaar in Hongkong, maar de bronzen beelden, ter nagedachtenis aan de medici die omkwamen in strijd tegen SARS in 2003, zijn me nooit eerder opgevallen.[i] Terwijl we langs een beeld lopen van de omgekomen 35-jarige hart- en longspecialist Joanna Tse Yuen, ook wel ‘Dochter van Hongkong’ genoemd om haar belangeloze inzet en de risico’s die ze nam, halen mijn twee Cantonese vrienden herinneringen op aan de SARS-periode. Hongkong veranderde in een spookstad en iedereen schijnt wel één of meer van de 299 overledenen te kennen (wereldwijd waren er 744 doden). Ik kijk naar het gezicht van mijn vrienden en schrik van de stille en diepe pijn van wat niet gezegd wordt.

Ineens valt het kwartje. Sinds ik gearriveerd ben in de voormalige Britse kolonie, vielen me ‘dingen’ op. Typische ‘dingen’, zoals de manier rondom hygiënische handgels (“zo overdreven”), of de publieke mededelingen in metro’s en op stations die je eraan herinneren in een papieren zakdoek te niezen en deze metéén weg te gooien. “Waar bemoeien ze zich mee”, dacht ik dan. Al die impressies komen nu in een razend tempo voorbij. Ik verstijf van binnen. Ik voel me oliedom, met mijn Nederlandse onwetendheid. Met tranen in mijn ogen knik ik stilletjes en bedank ik mijn lokale vrienden voor het delen van hun verhaal en ervaringen.

Oost-Azië en het collectieve SARS-trauma                
Lange tijd werkte ik in oorlogs- en rampgebieden en specialiseerde ik me in trauma: hoe overweldigende ervaringen die we niet goed verwerken zich opslaan in ons zenuwstelsel in de vorm van excessieve vecht/vlucht-energie.[ii] Deze trauma-energie en de daaraan gekoppelde herinnering kan op ongevraagde momenten connectie maken met signalen in de omgeving, bijvoorbeeld op straat, op het werk of thuis. Een geluid, een geur, een bepaalde kleur of een beweging, die enigszins lijkt op de eerder meegemaakte traumatische gebeurtenis, kan dan alles op scherp zetten. Alle interne alarmbellen gaan af, en het gevoel van gevaar en overweldiging kunnen weer net zo hevig ervaren worden als tijdens de situatie waarin het oorspronkelijk trauma plaatsvond.[iii]

Trauma en het opslaan van excessieve vecht/vlucht-energie kan niet alleen op individueel niveau, maar ook op collectief niveau plaatsvinden. Een individu, maar ook een volk of een stad heeft een zogeheten ‘sensorisch lichaam’.[iv] Mensen die gevoelig van aard zijn, of hun zintuigen getraind hebben als deel van hun artistieke carrière, kunnen vaak goed aangeven wat de atmosfeer is van een stad of een wijk. Eigenlijk spreken ze dan over het sensorisch lichaam van de stad, in het Latijn de genus loci, wat zoveel betekent als ‘spirit of place’. Vrij vertaald: de atmosfeer of ‘vibe’ van een geografische locatie. Een trauma kan ook op collectief niveau ‘voelbaar’ zijn: in de voorzichtigheid en alertheid van de bevolking, en in de voorzorgsmaatregelen die ze ongemerkt blijft treffen, zelfs als de reële dreiging al lang is verdwenen. En dus zelfs op het niveau van stadsplanning en inrichting: ligt de begraafplaats dichtbij de woonwijk en wat zegt dat over het cultuur denken? Hoe zijn de parken ontworpen en waar heeft men op gelet om de veiligheid te waarborgen? Welke historische gebouwen worden aangeduid als cultureel erfgoed? Welke verhalen hangen er in de lucht?

Een collectief trauma, zoals het SARS-virus in Azië in 2003 en de gevolgen daarvan, kost in het gunstigste geval minstens een generatie om te verwerken. Het was daarom te verwachten dat voormalige SARS-landen in Oost-Azië meteen in uiterste staat van alertheid zouden staan. Dat SARS trauma zit in het collectieve lichaam van, bijvoorbeeld, Taiwan en Hongkong. Ten tijde van SARS in 2003 reageerde de overheid van Hongkong nog traag en waren de gezondheidszorg en de bevolking niet goed voorbereid om snel maatregelen te nemen. Nu is dat anders, de overheid reageert proactiever, onder druk van medici en de bevolking. Die laatste twee zijn “de echte helden” van de recente  bestrijding van SARS-CoV-2. Toen er nog maar vijftien bevestigde besmettingen waren in Hongkong, ging het medische personeel staken zodat de overheid de grens met China volledig zou sluiten. Hongkong wordt nu in de media “het meest corona-veilige land” genoemd.

Leren van Taiwan en Hongkong
De aanpak van de huidige coronacrisis in Hongkong en Taiwan, met hun collectieve SARS-trauma, verschilt aanzienlijk van de Nederlandse. In Nederland hebben we geen recente collectieve pandemie-ervaring. Het RIVM, de GGD en de regering waren aanvankelijk gematigd in hun reactie, gematigder dan de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) adviseert.[i] De bevolking in Hongkong is juist kritisch ten opzichte van de uitspraken van de WHO in de afgelopen weken. Hongkongers knijpen nu in hun handen dat ze de SARS-ervaring uit 2003 hebben kunnen inzetten om het huidige coronavirus te beteugelen.

Ook Taiwan nam daadkrachtig actie, zonder advies van de WHO op te volgen. Taiwan mag wegens haar politieke status ten opzichte van China niet bij het WHO-overleg in Beijing aansluiten, zelfs niet bij het crisisoverleg over het coronavirus. Het land heeft gedurende de geschiedenis geleerd om op haar hoede te zijn als er onrust ontstaat in China, zoals bijvoorbeeld bij de verspreiding van nepnieuws, militaire bedreiging en het achterhouden van medische informatie gedurende SARS 2003.

Nog voordat de SARS-CoV-2-epidemie in China werd erkend, begon Taiwan met het testen, registeren en isoleren van elke reiziger die terugkwam uit Wuhan.[ii] Ook stopte ze de export van mondkapjes en vergrootte ze de productie, en reguleerde ze de prijs en uitgifte ervan. Innovatieve technologie werd ingezet om potentiele cases op te sporen. Volgens John van Daele, journalist van Mondiaal Nieuws volstond daardoor “een zachtere aanpak die economie noch het sociale leven plat legde in de strijd tegen de verspreiding van het virus”. Taiwan ligt 120 kilometer van de Chinese kust ligt, telt 23 miljoen inwoners, en er is veel verkeer met China, voor werk en toerisme. Maar tot dusver telt het land slechts 77 besmettingen en één dode. Taiwan laat daarmee zien dat met snelle krachtige maatregelen een total lockdown niet nodig is. En doordat Taiwan preventief test, liggen de officiële cijfers over het aantal besmettingen daar dichtbij de realiteit.

Vergelijk dat met Nederland (cijfers RIVM d.d. 21 maart 2020): 17 miljoen inwoners, officiëel aantal besmettingen 3631, 836 mensen opgenomen op het ziekenhuis, en 136 doden. Experts melden dat er in werkelijkheid 15 keer zoveel besmettingen zijn. Inmiddels kan ik daar zelf over meepraten. Na een week van lichte klachten, die de laatste dagen toenamen (benauwd, steken op de borst, hoofdpijn, en verhoging) mocht ik op het huisartsen-coronaspreekuur komen. De dokter vertelde me dat de testcapaciteit zodanig schaars is dat zelfs zorgverleners zoals hij en zijn personeel bij klachten niet getest worden. Patiënten worden pas getest wanneer ze in het ziekenhuis belanden.[iii] Momenteel wordt er dus een protocol gevolgd waarbij de meeste coronapatiënten nooit een test krijgen.

Niet achter de geraniums
In Hongkong en Taiwan handelt men niet alleen vanuit het collectieve trauma van SARS in 2003, maar ook vanuit de gemeenschapszin. Onder invloed van het Confucianisme, Taoïsme en Boeddhisme wordt het individu in Oost-Azië gezien als ondergeschikt deel van het grote geheel. Vrienden en oud-collega’s uit Hongkong en Taiwan vertellen me dat er een bepaalde sociale controle is om het collectief te beschermen. Openbare plekken en vervoer worden gemeden, men werkt vanuit huis, en degene die het waagt zonder mondkapje straat te lopen wordt verontwaardigd aangekeken.

Het Nederlandse culturele denken karakteriseert zich daarentegen door een platte, niet-hiërarchische structuur, met een grote nadruk op autonomie (“we bepalen zelf wel wat goed voor ons is”) en een pionierende koopmansgeest. Nederlanders zullen niet zo snel achter de geraniums gaan zitten. Veel bedrijven komen met innovatieve ondernemersplannen, zoals het afhalen en bezorgen van maaltijden door horecaondernemers en een veelheid aan burgerinitiatieven ziet het licht.

Het nadeel van deze mentaliteit is dat men zich niet makkelijk laat beteugelen. Daarin schuilt het risico dat we zelf te weinig doen om het aantal besmettingen terug te dringen. De Amsterdamse parken en speeltuinen zijn vol, groepjes buitensporters rouleren hun fitnessmateriaal, en in de supermarkt wordt er bij de kassa niet altijd afstand bewaard. In het weekend verplaatste men zich massaal naar het Amsterdamse bos en de Nederlandse stranden, om opeengepakt van het mooie weer te genieten. Zolang iedereen twee à drie mensen blijft besmetten gaan we #flattenthecurve niet halen. Dat lijkt weinig, twee à drie anderen, maar de gevolgen zijn groot. In de Vlaamse krant De Morgen legde professor Derave uit hoe dat werkt: “als je twee andere mensen besmet, dan besmetten zij elk ook twee andere mensen (dus 4 in totaal), en zij op hun beurt (8) en hun beurt (16), en als je dit 10 keer herhaalt, heb je in je eentje meer dan 16.000 mensen besmet. Dat was het optimistische scenario. Als je elk 3 mensen besmet (en zij doen dat op hun beurt ook), dan heb je na evenveel dagen 1,5 miljoen mensen besmet.”

Machteloos
Expats uit Oost-Azië die in Europa wonen voelen zich machteloos en gefrustreerd als ze zien hoe de bevolking zich in Nederland en naburige landen zich gedraagt.[iv] Aanvankelijk was in Nederland de boodschap dat het alleen dat het alleen nodig is thuis te blijven als je terugkomt uit een risicogebied en klachten had, en dat goed handen wassen en kuchen in de elleboog voldoende zou zijn. Gewoonten blijken lastig plots te veranderen, iets waar de premier zelf een voorbeeld van was. Nadat hij zijn geen-handenschudden-beleid had afgekondigd, schudde hij de hand van de baas van het RIVM. Inmiddels schrikken we hier in Nederland van het nieuws dat Bergamo haar doden niet geruimd krijgt en het Italiaans intensive care personeel met lange ‘afscheidslijstjes’ op zak lopen. Zij sturen oproepen de wereld in voor IPads zodat mensen in quarantaine nog één keer hun geliefden kunnen spreken voor ze sterven.

In de jaren waarin ik in oorlogs- en rampgebieden werkte, ontvingen we training voordat we een gebied betraden, over veiligheid zoals over IED’s (geïmproviseerde bommen), het maken van risico-analyses, het schrijven van noodcommunicatieplannen en over secundaire traumatisering. Secundair trauma kan ontstaan als je belastbaarheid langere tijd in grote mate overvraagd wordt. Die overbelasting van medisch personeel zal de komende weken of maanden nog verder toenemen. Ik maak me zorgen om de psychologische gevolgen van de crisis en hartverscheurende situaties waar Italiaanse medici wekenlang aan blootgesteld worden. Kostte wat het kost zou ik de Nederlandse medici daarvoor willen beschermen. Het goede nieuws is: wij kunnen een rol spelen in het winnen van deze ‘oorlog’. De discipline van de achterhoede, wij – het volk, gaat uiteindelijk bepalen in hoeverre Nederland op Italiaanse taferelen afstevent.

Doe een beetje meer!
In oorlogs- en rampgebieden zag ik dat crisis het slechtste én het mooiste in mensen naar boven haalt. Ik heb goede hoop dat onze Nederlandse eigenwijsheid leidt tot veel mooie, eigenzinnige burgerinitiatieven en solidariteit. Amrish Baidjoe, veldepidemioloog en microbioloog, stelt dat veel van de oplossing met betrekking tot het bestrijden van het virus zit in het veranderen van menselijk gedrag: “We weten hoe langzaam dat gaat en dat je heel veel vertrouwen van de burgers nodig hebt”. Het winnen van deze coronavirus-oorlog staat of valt bij beleid van de overheid  en hoe goed zij haar volk kent. Maar ook aan de achterhoede: hoe ‘netjes’ wij ons houden aan de voorschriften. Neem een voorbeeld aan Taiwan en Hongkong en doe niet een beetje minder dan de overheid aanraadt, maar juist een beetje meer!

Dit is een deel van het artikel ‘Het gaat niet alleen om jou’, dat Marloes van Houten uitbracht op vrijdag 13 maart. Het artikel werd met op maat gemaakte briefings verstuurd naar het bestuur van enkele universiteiten en middelbare scholen, naar politieke leiders, kerkleiders, en naar actoren in de gezondheidssector. Het volledige artikel is te vinden op https://bit.ly/33rl8Wo.

[i] https://www.theguardian.com/science/2020/mar/12/coronavirus-most-infections-spread-by-people-yet-to-show-symptoms-scientists?CMP=share_btn_link

https://www.irishtimes.com/news/world/europe/how-dutch-false-sense-of-security-helped-coronavirus-spread-1.4199027?fbclid=IwAR3bYPHV_H3yGrx7exb7RhHMRVfbYQWKDoUk1NLB3OSIVvuzRjBNs58CgAI

[ii] https://www.mo.be/nieuws/taiwan-bewijst-dat-democratie-geen-belemmering-voor-aanpak-corona

[iii] https://www.nhg.org/coronavirus/diagnostiek#testbeleid
https://www.rug.nl/aletta/blog/covid-19-response-wordt-wakker-en-wees-snel-19-03-2020

[iv] https://www.instagram.com/p/B93XADjphLa/?utm_source=ig_web_copy_link

https://www.youtube.com/watch?v=hB0gTF6H6ok

https://www.eur.nl/en/news/eyes-wide-shut-europes-state-denial-handling-coronavirus

i] https://www.hongkongfp.com/2020/02/23/pictures-medics-didnt-die-nothing-visit-hong-kongs-sars-memorial-garden/

[ii] Levine, P.A. (2014). Trauma and Memory. Brain and Body in a Search for the Living Past: A Practical Guide for Understanding and Working with Traumatic Memory. Vermont: North Atlantic Book

Rothschild, B (2000). The Body Remembers: The Psychophysiology of Trauma and Trauma Treatment. New York: W.W. Norton & Company.
Saporta, J.A., Kolk, van der B.A. (1992). Psychobiological consequences of trauma. In: M. Basoglu (ed). Torture and its consequences (pp. 151-181). Glasgow: Cambridge University Press.

[iii] Van Houten, S. M. (2016). Greed, grief, a gift. War-traumatized women and contextualizing expressive arts therapy (proefschrift, Lingnan University, Hongkong). http://commons.ln.edu.hk/cs_etd/31/ pp. 69, 87-89.

[iv] Halprin, D. (2003). The Expressive Body in Life, Art and Therapy. Working with movement, metaphor and meaning. London: Jessica Kingsley Publishers.

 

Illustratie: Hanna Maas